خوردن مدفوع در پرندگان خطرناک است؟ دلایل و درمان فضله خواری طوطی‌ها

نویسندگان:

دکتر مجید الماسی, دکتر فاطمه پینه وری

ممکن است برای شما هم سوال شده باشد که چرا پرنده من مدفوع خودش را میخورد؟! این کار در عین حال که چندش به نظر میرسد، نشانه پنهانی از بیماری به ما میدهد. پیکا به معنی هرزه خواری در حیوانات، عملی غیر معمول است که به صورت مصرف مداوم مواد غیرغذایی مانند فضله خواری، خوردن گچ دیوار، خوردن خاک و … میباشد. نام این بیماری از نام لاتین زاغی اوراسیایی به نام “pica pica” گرفته شده است چرا که این پرنده به خوردن چیزهای عجیب معروف است. دلایل عمده این عارضه در پرندگان زینتی کمبود مواد مغذی مانند کلسیم، زینک و فسفر است. در ادامه با دلایل و نحوه جلوگیری از عمل فضله خواری در پرندگان زینتی آشنا میشویم.

چرا پرنده اقدام به خوردن مدفوع میکند؟

حیوانات مختلف در طبیعت اقدام به خوردن مدفوع خود میکنند و این عمل معمولا در جهت بقا انجام میشود.پرندگان مهاجر زمان طولانی را در حال پرواز هستند تا به منطقه‌ای برسند که بتوانند غذا بخورند و خوردن مدفوع در این زمان به آنها کمک میکند متابولیسم خود را به این تغییر بین شرایط فستینگ و مصرف عادی غذا تطبیق دهند و آسیبی به میکروبیوتای روده وارد نشود. اما در پرندگان در قفس مدفوع خواری نشانه مشکل در شرایط نگهداری و بیماری و کمبودهای تغذیه‌ای است. مدفوع خواری در پرندگان مختلف از جمله مرغ مینا، عروس هلندی و مرغ عشق مشاهده میشود ولی در عروس هلندی متداول‌تر است.

1. در طبیعت و در طی تکامل پرندگان آموخته اند که خوردن مدفوع میتواند شانس دوباره‌ای به روده برای جذب بدهد و کمبودهای تغذیه‌ای آنها را بسیار سریعتر از سایر مواد غذایی در دسترس رفع کند. به عنوان مثال، مدفوع عروس هلندی غنی از ویتامینB، ویتامینC، کولین و آمینواسید هاست. پرندگان زینتی هم طبق غریزه در صورت داشتن کمبود در مینرال و ویتامین‌ها به سمت فضله خواری میروند. میکروبیوتای روده متشکل از جمعیت‌های میکروبی همزیست با دستگاه گوارش حیوانات است که در اعمال مختلفی از میزبان مثل هضم، جذب، متابولیسم و همچنین سلامت سیستم ایمنی نقش دارد. این میکروبیوتا متاثر از عوامل متفاوتی از قبیل سن، رژیم غذایی و ویژگی‌های مختص هر میزبان است و در پرندگان در اسارت، مانند پرندگان زینتی به میزان زیادی به رژیم غذایی آنها بستگی دارد. در پرندگان دو نقطه استراتژیک از نظر تجمع میکروب‌های همزیست وجود دارد، چینه دان که یک اندام عضلانی حجیم در ابتدای لوله گوارش آنهاست و در عمل شکستن نشاسته و همچنین تخمیر میکروبی لاکتات دخیل است و باکتری‌های تخمیر کننده لوله گوارش پرندگان در انتهای دستگاه گوارش و در hind gut یا روده بزرگ تجمع بیشتری دارند؛ در نتیجه‌ی این تخمیر، از کربوهیدرات‌های غیرقابل جذب مثل فیبرها اسیدهای چرب کوتاه زنجیر تولید میشوند که نقش مهمی در تامین انرژی متابولیک پرنده دارند؛ اما محل جذب قبل از محل انجام تخمیر است و این اسیدهای چرب به همان شکل دفع میشوند. پرنده با خوردن فضله خود اجازه جذب مجدد به این مواد میدهد.اهمیت دیگر میکروبیوتا، در جذب کلسیم است. این باکتری‌ها با تولید آنزیم‌هایی جذب مینرال‌ها را تسهیل میکنند.
2. از دیگر دلایل مدفوع خواری در پرندگان زینتی، استرس است. پرندگان مکانیسم‌های فیزیولوژیک مختلفی در برابر استرس از خود نشان میدهند. در شرایط استرس در پرندگان، به دلیل گشاد شدن عروق خونی، خونرسانی به اپیتلیوم روده که مسئول جذب مواد مغذی است کم میشود. همچنین این کاهش خونرسانی روی اکسیژن رسانی سلول‌های پاریتال معده که مسئول تولید اسید معده هستند تاثیر گذاشته و با کاهش فعالیت این سلولها و کاهش تولید اسید معده، مواد غذایی به شکل موثر شکسته نشده و جذب کاهش میابد. استرس در پرندگان همچنین میتواند باعث تغییر شکل لوله گوارش به شکل کاهش چین خوردگی روده شود که با کاهش سطح جذب، مواد مغذی موردنیاز به اندازه کافی جذب نمیشوند. وقتی جذب کافی اتفاق نیافتد، پرنده تلاش میکند با فضله خواری این کاهش جذب را جبران کند. از دیگر تغییراتی که استرس ایجاد میکند، تغییرات هورمونی است. با افزایش سطح استرس، پاسخ قشر غده آدرنال یا فوق کلیه فعال میشود که باعث افزایش سطح کورتیکوسترون در خون میشود. کورتیکوسترون گلوکوکورتیکوئید اصلی ساخته شده توسط غده فوق کلیه است و تقریبا معادل هورمون کورتیزول در پرندگان و بعضی حیوانات دیگر میباشد و همچنین تاثیرات فیزیولوژیکی مشابهی با کورتیزول دارد. میزان پایین این هورمون برای فعالیت‌های اساسی فیزیولژیک بدن ضروری است و نقش مهمی در تعادل متابولیسم انرژی دارد. با این حال افزایش زیاد و طولانی مدت این هورمون مانند اتفاقی که در استرس میافتد، اثرات زیانباری مانند تغییرات در میکروبیوتای روده دارد که علاوه بر ریسک ابتلا به بیماری، باعث کاهش جذب شده و مجموعه این واکنش‌ها به استرس، میتواند باعث ایجاد یا تشدید پیکا شود. اگر میخواهید اطلاعات بیشتری راجع به استرس در پرندگان به دست آورید مدیریت استرس در پرندگان را مطالعه کنید.

استرس در پرندگان زینتی میتواند باعث فضله خواری شود.

3. پیکا میتواند متاثر از مسائل رفتاری باشد به عنوان مثال، کثیف بودن قفس در پرندگان زینتی میتواند باعث مدفوع خواری شود چرا که پرندگان در طبیعت هم روی تمیزی لانه خود بسیار حساس هستند و حتی لانه جوجه‌ها را برای بیمار نشدن آنها با خوردن مدفوع تمیز میکنند. همچنین مدفوع خواری در پرندگان میتواند به صورت عادت دربیاید و پرنده فارغ از مشکلات جسمی اقدام به خوردن فضله خود کند؛ در نتیجه اقدام به موقع جهت تشخیص علت پیکا و رفع آن بسیار مهم است.

4. سر رفتن حوصله و یا نبود وسایل سرگرمی کافی میتواند فضله خواری را ایجاد کند.

پرندگان در طبیعت دائما درحال جنب و جوش و پرواز هستند و نگهداری پرنده در قفس دامنه حرکت او را محدود کرده و باعث میشود حوصله‌اش سر برود. همچنین پرنده‌ها عادت دارند دائما درحال جویدن اشیا باشند و اگر اشیا جویدنی به عنوان اسباب بازی در اختیار پرنده زینتی خود قرار ندهید، ممکن است باعث شود به فضله خواری رو بیاورد.

5. بعضی بیماری‌ها مانند انگل‌های گوارشی، باکتری‌ها و حتی قارچ‌ها فرایند جذب و گوارش را مختل میکنند و باعث کمبود در مواد معدنی و ویتامین‌ها میشوند که باعث تحریک مدفوع خواری در پرندگان زینتی میشود.

بعضی از این باکتری‌ها مانند کلامیدیا از طریق آسیب به روده و کبد، و E. coli از راه دهانی وارد شده، در لوله گوارش کلونیزه میشود و برای ورود به سیستم گردش خون و پخش عفونت، سد دفاعی روده را تخریب میکند واز این طریق جذب گوارشی را مختل کرده و ایجاد اسهال و بیحالی میکنند. ژیاردیا یک انگل تک یاخته گوارشی است که از طریق اندام مکنده خود به دیواره داخلی روده متصل شده و با ازبین بردن میکروویلی‌های روده باریک سطح جذب را کاهش داده و باعث کاهش جذب میشود. یکی از قارچ‌هایی که میتواند جذب را مختل کند،Candida albicans  است. این قارچ در اثر بهم خوردن فلور دستگاه گوارش و رشد زیاد میتواند بیماری زایی خود را ایجاد کند و اثرات عمده خود را بر چینه دان میگذارد. نارسایی چینه دان، ترشح بیش از حد موکوس در آن و همچنین دیر تخلیه شدن آن را میتوان در این بیماری دید.

چرا خوردن مدفوع در طوطی‌ها و پرندگان زینتی خطرناک است؟

فضله خواری پرندگان علاوه بر اینکه نشان دهنده بیماری و کمبودهای مختلفی در آنها است، میتواند مشکلات مخلتفی را در بدن پرندگان زینتی ایجاد کند.

1. یکی از راه‌های معمول انتقال بیماری در پرندگان روش مدفوعی-دهانی است. عوامل بیماری زا مانند ژیاردیا، کلامیدیا، سالمونلا و بعضی ویروس‌ها مانند روتاویروس یا آدنوویروس از طریق مدفوع از بدن پرنده آلوده دفع میشوند و درصورت بلعیده شدن توسط پرندگان دیگر در بدن آنها بیماری‌زایی میکنند.
2. همچنین میدانیم باکتری‌های میکروبیوتای روده در مدفوع پرنده دفع میشوند و فضله خواری باعث ورود مجدد این باکتری‌ها به لوله گوارش پرنده شده و فلور میکروبی روده را بهم میزند. تغییر جمعیت میکروبیوتا مثل کم شدن باکتری‌های مفید، فرصت بیماری زایی به پاتوژن‌های فرصت طلب مثل candida albicans، E. coli و گونه‌های سالمونلا میدهد.

پیکا همیشه در اثر کمبود تغذیه‌ای ایجاد میشود؟

خیر؛ پیکا میتواند صرفا به شکل یک مشکل رفتاری دیده شود.

پرندگان ممکن است به عمل مدفوع خواری عادت کنند یا اصلا آن را از سر کنجکاوی انجام دهند و سپس انجام این عمل مزمن شده و به صورت عادت دربیاید. در این صورت باید هرچه سریعتر با دامپزشک پرنده خود مشورت کنید که راهکار درمانی مناسبی در اختیار شما قرار دهد.

کانیبالیسم نوعی از پیکاست و به صورت خوردن بخشی از بدن یا کل بدن یک پرنده توسط پرنده دیگر توصیف میشود. این اتفاق در مرغداری‌ها و به طور کلی سالن‌های پروش پرندگان میتواند اتفاق بیافتد. ممکن است به صورت نوک زدن پرندگان به سر یا انگشتان یکدیگر و کندن پرهای پرنده دیگر مشاهده شود. بااینکه همنوع خواری در طوطی‌ها کمتر متداول است و بیشتر در مرغ خانگی دیده میشود، میتوان این رفتار را در آنها دید. مثلا رفتار طوطی والد با جوجه‌های معیوب و بیمار خود به صورت نوک زدن به انگشتان پا و … کانیبالیسم به عنوان یک مشکل رفتاری شناخته میشود و عوامل مختلفی در ایجاد این حالت تاثیر دارند:

1. بالا بودن شدت نور در پرندگان میتواند مشکلات پرخاشگری ایجاد کند و موجب حمله مرغ‌ها به یکدیگر شود.
2. عدم بهره ‌گیری از رژیم غذایی صحیح یا رژیم غذایی ثابت میتواند باعث کمبودهای تغذیه‌ای شود.
3. تراکم بیش از حد یا گرمای شدید از دیگر دلایل کانیبالیسم در پرندگان است.
4. نقص‌های بدنی مانند زخم‌های باز بخصوص آنهایی که در اثر کندن پرها باشند یا پرولاپس اندام‌ها پرندگان را در معرض حمله قرار میدهد.

درمان کانیبالیسم به صورت مجموعه‌ای از اقدامات از جمله کاهش تراکم جمعیت در سالن نگهداری، تنظیم نور مناسب سالن، و جدا کردن پرندگان آسیب دیده از سایر پرندگان اتفاق میافتد.

بااینکه کانیبالیسم بین طوطی‌ها متداول نیست اما امکان دارد کانیبالیسم در طوطی‌ها دیده شود.

چطور از فضله خواری پرنده جلوگیری کنیم؟

1. با دامپزشک خود جهت بررسی کمبودها و مشکلات پزشکی مشورت کنید تا دلیل خوردن مدفوع را تشخیص دهید، یک رژیم غذایی متعادل برای پرنده خود ایجاد کنید و در صورت نیاز از مکمل‌های مینرال استفاده کنید..

2. رژیم متعادل باید حاوی غلات، دانه‌ها و سبزیجات با رنگدانه‌های مختلف و ویتامین‌ها بخصوص ویتامین‌های گروه B باشند. رعایت رژیم غذایی صحیح در طولانی مدت با تامین نیازهای تغذیه‌ای مختلف پرنده، مانع از فضله خواری میشود.

مغزها و دانه‌های مختلف حاوی مقادیر موثری فسفر و کلسیم میباشند. کلم‌ها و اسفناج منبع خوبی از آهن، کلسیم و ویتامین‌های K، A و C هستند. میوه و سبزیجات مانند هویج و فلفل دلمه‌ای حاوی رنگدانه‌هایی از جمله بتاکاروتن و ویتامین‌های گروه B هستند.

برای تامین کلسیم همچنین میتوان از کف دریا و سنگ کلسیم که حاوی کلسیم و سایر مینرال‌ها هست استفاده کرد.

استفاده از رژیم غذایی متعادل طوطی‌ها حاوی میوه و سبزیجات تازه از فضله خواری عروس هلندی جلوگیری میکند.

3. شرایط قفس نگهداری پرنده را بهبود ببخشید؛ از قفس‌های دو کفه‌ای استفاده کنید که پرنده امکان دسترسی به مدفوع و خوردن آن را نداشته باشد.

4. بهداشت قفس را رعایت کنید و به صورت روزانه قفس را شسته و ضدعفونی کنید.

5. اسباب بازی‌های حصیری یا میوه کاج جهت سرگرم شدن پرنده در اختیار او قرار دهید.

در این مقاله تلاش کردیم شما را با فضله خواری در پرندگان زینتی بیشتر آشنا کنیم و راه‌هایی جهت درمان پیکا ارائه دادیم. امیدواریم پاسخ سوالات خود را گرفته و یک قدم به سلامت پرنده خود نزدیکتر شده باشید.

https://www.unisa.edu.au/media-centre/Releases/2024/who-knew-that-eating-poo-was-so-vital-for-birds-survival/#:~:text=While%20coprophagy%20provides%20birds%20with,birds%20to%20harmful%20antimicrobial%20substances.

https://ornithology.com/avian-coprophagy/

https://lafeber.com/pet-birds/questions/parrots-eating-poop/#:~:text=Answer:,Have%20a%20question?

https://windycityparrot.com/why-is-my-cockatiel-eating-her-poop/?srsltid=AfmBOopu9O1J09fo2mGTBY5WAfDbnkw9kYFqJ5myIheNpjidZYwRd48Q

https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2022.934272/full

https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2014.00223/full

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0377840103002943#:~:text=Most%20researchers%20agree%20that%20the,this%20fermentation%20to%20the%20bird.

https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jav.01788

https://www.nutrex.eu/insights/impact-of-heat-stress-on-poultry/

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780124071605000336

https://vcahospitals.com/know-your-pet/chlamydophilosis-in-birds#:~:text=or%20breathing%20difficulties.-,C.,newly%20acquired%20birds%20for%20chlamydiosis.

نویسندگان:

دکتر مجید الماسی, دکتر فاطمه پینه وری