تشنج در پرندگان
فهرست مطالب
پرندگان مانند انسان و سایر حیوانات خانگی، میتوانند دچار تشنج شوند. تشنج ناشی از تخلیه الکتریکی خود به خود و ناگهانی در مغز است که عملکرد طبیعی سیستم عصبی را مختل میکند و باعث بروز پاسخهای غیرارادی بدن یا تغییرات رفتاری میشود.
به طور معمول سلولهای مغز)نورون ها) وظیفه دریافت و انتقال پیامهای عصبی از سلولی به سلول دیگر را به طور منظم برعهده دارند. اما هنگامی که تشنج رخ میدهد، فعالیت الکتریکی دیگر از مسیرهای طبیعی پیروی نمیکند و منجر به تحریک غیرطبیعی و تصادفی میشود که معمولاً منجر به حرکات سریع و ناگهانی (twitching)عضلات میشود که میتواند کانونی یا عمومی باشد. در واقع یا فقط یک پا میلرزد، یا کل بدن برای مدت کوتاهی به طور ریتمیک میلرزد. شّدت تشنج در پرندگان میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد.
چه مواردی باعث شروع تشنج در پرندگان میشوند؟
تشنج در پرندگان ممکن است ناشی از یک بیماری زمینهای باشند یا به طور ناگهانی و بدون علت آشکار رخ دهند. عوامل ایجاد کننده تشنج در پرندگان میتوانند به دو دسته عوامل مستقیم و غیرمستقیم، تقسیم شوند.
عوامل مستقیم ایجاد کننده تشنج از جمله تومورها، عوامل عفونی ، اختلالات عروقی و گردش خون (تصویر1) و تروماهایی مانند ضربه به سر و نیز اختلالات ژنتیکی هستند، در حالی که عوامل غیرمستقیم شامل اختلالات تولید مثلی، مشکلات متابولیکی، کمبودهای تغذیهای مانند کمبود ویتامینها و کلسیم و مواجهه با مواد سمی به ویژه فلزات سنگینی مثل سرب و روی و سموم ارگانوفسفره میشوند.
تصویر1- یک طوطی خاکستری آفریقایی (کاسکو)که به علت سکته مغزی ایسکمک حاد دچار تشنج است .
آتاکسی(Ataxia) و پرونیشن (Pronation)پاها در کنار سایر علائم عصبی مشخص است.
از منظرعفونت ها ؛عفونتهای گوش که به گوش میانی یا داخلی منتقل میشوند میتوانند منجر به تشنج شوند. همچنین عفونتهای ناشی از برخی باکتریها از جمله کلامیدیا ، کلستریدیوم ، سالمونلا ، مایکوباکتریوم ، پاستورلا ، استافیلوکوک ، استرپتوکوک و غیره میتوانند باعث تشنج شوند. قارچ آسپرژیلوس یا سموم آن نیز ممکن است منجر به تشنج شوند.
اختلالات متابولیکی نظیر کاهش سطح کلسیم خون(هیپوکلسمی)، مشکلات کبدی(انسفالوپاتی)، پایین بودن سطح قند خون(هیپوگلیسمی) و استرس ناشی از گرمای زیاد می تواند به بروز تشنج دامن بزنند . علاوه بر آن، عدم تعادلهای تغذیهای گوناگون که شامل اختلال در نسبت کلسیم، فسفر و ویتامین D3، کمبود ویتامینهای B1 و B6 و همچنین عدم تعادل بین ویتامین E و سلنیوم میشود، از فاکتور های مهم ایجاد تشنج به شمار می آیند.
یرخی داروها، به ویژه اگر بیش دوز درمانی تجویز شوند و یا پرنده به آنها حساسیت داشته باشد، ممکن است منجر به تشنج شوند.
یکی از شایعترین دلایل تشنج در پرندگان خانگی، مصرف مواد سمی مانند ذرات سرب یا روی است که باعث افزایش سطوح سمی این فلزات در خون شده و موجب تشنج یا بحرانهای عصبی میگردد. همچنین تروما یا جراحتی که به سلولهای عصبی آسیب میزند از دیگر علل رایج تشنج در پرندگان است.
در برخی موارد علت خاصی برای تشنج تشخیص داده نمیشود که در این موارد به آن تشنج ایدیوپاتیک ( (idiopathicگفته میشود.
در هنگام تشنج در پرندگان چه علائمی مشاهده میشود؟
تشنج در پرندگان معمولاً شامل سه مرحله است که هر یک ویژگی ها و علائم خاص خود را دارند. در مرحله اول که به آن اورا (Aura) گفته می شود، پرنده تغییراتی در رفتار از قبیل اضطراب، بیقراری یا رفتارهای غیرعادی از خود نشان می دهد. سپس پرنده وارد مرحله دوم یا آیکتوس (Ictus) می شود، جایی که تعادل خود را از دست داده و ممکن است ناگهان از روی چوب به کف قفس سقوط کند. در این مرحله بدن پرنده سفت شده و حرکات غیرارادی و تکان های عضلانی رخ می دهد؛ همچنین ممکن است دفع یا صداهای غیرطبیعی از پرنده شنیده شود.(تصویر2) این مرحله معمولاً کوتاه و بین ۵ تا ۲۰ ثانیه طول میکشد. پس از آن، مرحله سوم یا پس از آیکتوس (Post-ictal) آغاز میشود که ممکن است چند دقیقه تا چند ساعت ادامه داشته باشد و در این بازه زمانی پرنده ممکن است علائمی مانند خستگی، گیجی، ضعف حرکتی، بیقراری یا بیحالی نشان دهد.
تصویر2- آتاکسی (عدم تعادل ) و سفتی عضلات ناشی از تشنج در پرنده مرغ عشق 1ساله
جهت تشخیص علت تشنج در پرندگان، دامپزشکان چه آزمایش ها و بررسی هایی انجام می دهند؟
هنگامی که پرندهای دچار تشنج میشود، تشخیص علت تشنج برای تعیین درمان صحیح لازم است. دامپزشک متخصص پرندگان با گرفتن شرح حال و انجام معاینه دقیق ، سابقه و علائم بالینی پرنده را بررسی میکند و بسته به تشخیص اولیه ، روش های تشخیصی مانند آزمایش خون (برای شناسایی عفونتها، سموم یا مشکلات متابولیکی)، رادیوگرافی (برای بررسی ارگان های داخلی)، سیتی اسکن یا ام آر آی (برای تشخیص آسیب، تومور وخونریزی) و در برخی موارد انجام EEG (جهت سنجش فعالیت الکتریکی مغز ) را به کار می برد. سابقه پرنده در کنار معاینه بالینی و اقدامات تشخیصی به دامپزشک کمک میکند علت تشنج را تشخیص داده و درمان مؤثری را برای تشنج در پرنده شروع نماید که میتواند از تکرار مجدد تشنج و عوارض جدی تشنج جلوگیری کند و سلامت پرنده را تضمین نماید.
روند درمان برای تشنج در پرندگان بر چه اساسی تعیین میشود؟
درمان تشنج در پرندگان یک فرایند پیچیده و وابسته به علت شناسایی شده توسط دامپزشک متخصص پرندگان است. در مرحله اورژانسی ، داروهای ضدتشنج مانند دیازپام ، میدازولام ، فنوباربیتال، بروماید پتاسیم وگاباپنتین برای کنترل حرکات غیرطبیعی تجویز می شوند؛ دوز این داروها بر اساس گونه، وزن و وضعیت بالینی پرنده تنظیم می گردد. پس از مدیریت اولیه، روند درمانی به نتایج آزمایشهای تخصصی و تشخیص نهایی متخصص پرندگان بستگی دارد و میتواند شامل درمان بیماریهای زمینهای (مانند عفونت، بیماری متابولیک یا اختلالات عصبی)، اصلاح رژیم غذایی به منظور حذف سموم و دریافت مکملهای ضروری مانند DMG (دی متیل گلیسین ) و بتاکاروتن، درمان های حمایتی ، و در صورت نیاز استفاده از آنتیبیوتیکها، داروهای ضدویروسی یا ضدانگل باشد. در مواردی که منشأ تشنج ضایعات آناتومیک مانند تومور مغزی است، انجام جراحی میتواند مطرح شود.لازم به ذکر است که در برخی پرندگان، امکان ریشهکنی کامل تشنج وجود ندارد، اما با مدیریت دارویی و اصلاح شرایط محیطی، میتوان دورههای تشنج را کاهش داده و کیفیت زندگی پرنده را تا حد زیادی بهبود بخشید.
در این زمینه، دکتر مجید الماسی یکی از دامپزشکان با تجربه و متخصص در جراحی و درمان بیماری های پیچیده پرندگان است که با به کارگیری روش های تشخیصی به روز و درمان های تخصصی، روند درمان مناسبی را برای پرنده در نظر میگیرند. پیروی دقیق از دستورات درمانی و مراقبت های پس از درمان تحت نظر ایشان نقش مهمی در بهبود بهبود سلامت و رفاه پرنده دارد.
چگونه میتوان از بروز تشنج در پرندگان پیشگیری کرد؟
برای پیشگیری مؤثر از تشنج در پرندگان، فراهم آوردن رژیم غذایی متعادل و کامل حاوی ویتامینها و مواد معدنی ضروری، پرهیز از مواجهه پرنده با سموم محیطی نظیر فلزات سنگین و آفتکشها، و انجام معاینات دورهای و منظم توسط دامپزشک متخصص پرندگان بسیار مهم است. همچنین کاهش استرس با ایجاد محیط آرام، دسترسی دائم به آب تازه، اجرای قرنطینه برای پرندگان جدید، کنترل فعالیتهای جفتگیری به منظور پیشگیری از فشار فیزیولوژیک بیش از حد، فراهم کردن فرصت کافی برای تحرک و پرواز و تنظیم دما و نور محیط مطابق با نیازهای گونهای و پرنده از عوامل کلیدی در حفظ سلامت سیستم عصبی و کاهش ریسک تشنج محسوب میشوند. نظارت مستمر بر علائم اولیه و واکنش سریع به تغییرات رفتاری نیز نقش مهمی در کاهش خطر بروز تشنج دارد.
پاسخ به سوالات متداول در رابطه با تشنج در پرندگان
- بعد از یک بار تشنج، احتمال تکرار وجود دارد؟ بله ، بعد از یک بار تشنج در پرنده احتمال تکرار وجود دارد، به ویژه اگر علت تشنج مشخص و درمان نشده باقی بماند.
- تفاوت تشنج و صرع در پرندگان چیست؟ تشنج در پرندگان یک حمله ناگهانی و موقت است که به دلیل فعالیت غیرطبیعی مغز و عوامل مختلفی مانند بیماری، مسمومیت یا تروما ایجاد می شود. اما صرع یک بیماری مزمن و پایدار است که باعث تشنج های مکرر، بدون وجود علت مشخص می شود. به عبارت دیگر، هر تشنج الزاماً به معنای صرع نیست، ولی صرع به معنای بروز مکرر و پیوسته تشنج هاست که نیاز به مراجعه فوری به متخصص پرندگان و درمان دارد.
- چه تغییراتی باید در برنامه غذایی پرنده پس از تجربه تشنج لحاظ شود؟ پس از تشنج، برنامه غذایی پرنده باید متنوع باشد و شامل میوه، سبزیجات، پروتئین سالم و غلات کامل شود. تامین کافی کلسیم، ویتامین D3 و ویتامینهای گروه B اهمیت دارد و باید از غذاهای مضر مثل شکلات و آووکادو پرهیز شود. همچنین آب تازه و سالم همیشه در دسترس باشد و تغییرات رژیم غذایی زیرنظر دامپزشک انجام شود.
منابع:
1)Diagnosis and long-term management of post-traumatic seizures in a white-crowned pionus (Pionus senilis) Claudia Kabakchiev dvm, Delphine Laniesse dvm, dvsc, Fiona James dvm, dvsc ,Alex zur Linden dvm ,Emily Brouwer dvm ,Hugues Beaufrère dvm, dvsc From the Departments of Clinical Studies (Kabakchiev, Laniesse, James, zur Linden, Beaufrère) and Pathobiology (Brouwer), Ontario Veterinary College, Univer sity of Guelph, Guelph, ON N1G 2W1, Canada JAVMA | MAY 15, 2025
2) Diagnosis of presumed acute ischemic stroke and associated seizure management in a Congo African grey parrot Hugues Beaufrère, dr med vet; Javier Nevarez, dvm, phd; Lorrie Gaschen, dvm, phd; Kirk Ryan, dvm, dacvim; Rodney Schnellbacher, dvm; Thomas Tully, dvm, msc, dabvp ,JAVMA, Vol 239, No. 1, July 1, 2011
3)Exotic Pet Veterinarian https://share.google/5AIVkm2s2CepdkpCH
