تاثیرات استرس بر پرندگان

استرس در پرندگان یک مسئله شایع و مهم است که اغلب کمتر به آن توجه می شود، در حالی که می تواند تاثیرات قابل توجهی بر سلامت جسمی و روانی پرنده داشته باشد. پرندگان مانند انسان ها هنگام مواجهه با تغییرات محیطی، مراقبت های نامناسب یا بحران های عاطفی، دچار استرس می شوند و نسبت به بسیاری از حیوانات خانگی دیگر، مانند سگ ها و گربه ها، حساس تر و آسیب پذیرتر هستند. در اینجا قصد داریم به بررسی تغییرات فیزیولوژیکی و رفتاری ناشی از استرس در بدن پرنده و اثرات آن بر سلامت پرندگان خانگی بپردازیم .

تأثیر استرس بر سلامت پرندگان

برای درک بهتر تاثیرات استرس ، بیایید با هم سفری درون بدن پرنده داشته باشیم و تغییرات را که در مواجهه با استرس رخ میدهد، مرور کنیم. وقتی پرنده با موقعیت استرس زا روبرو می شود، بدن پرنده دو نوع پاسخ مهم با ماهیت و زمانبندی متفاوت ایجاد می کند:

پاسخ عصبی و پاسخ هورمونی:

در ابتدا، پاسخ عصبی به سرعت وارد عمل می شود. غده ای به نام غده فوق کلیوی در قسمت میانی (مدولا) هورمونی به نام آدرنالین ترشح می کند. آدرنالین همان هورمونی است که قلب را به تپش سریع تر و رگ ها را به گشاد شدن وادار می کند تا خون و انرژی بیشتری به عضلات برسد و پرنده بتواند فوراً به شرایط خطر واکنش نشان دهد، مثلاً فرار یا مبارزه کند. همزمان آدرنالین قند خون را با آزادسازی گلوکز بالا می برد و برخی فعالیت های غیرضروری مثل هضم غذا را موقتا کم می کند تا بدن پرنده تمام توانش را صرف مقابله کند. همچنین هوشیاری و تمرکز پرنده تقویت می شود.

اما این پاسخ سریع، تنها بخشی از ماجراست. در کنار آن، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) هم وارد میدان می شود که پاسخ هورمونی بلندمدت تر بدن است. هیپوتالاموس هورمونی به نام آزادکننده کورتیکوتروپین (CRH)ترشح می کند که غده هیپوفیز را تحریک می کند تا هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) را آزاد کند. این هورمون سپس باعث می شود بخش قشری غده فوق کلیوی (کورتکس) هورمون هایی به نام گلوکوکورتیکوئیدها مانند کورتیکواسترون ترشح کند. در انسان ها، هورمون اصلی از دسته گلوکوکورتیکوئیدها، کورتیزول است، در حالی که در بسیاری از حیوانات از جمله پرندگان، هورمون اصلی گلوکوکورتیکوئید، کورتیکواسترون می باشد.کورتیکواسترون نقش بسیار مهمی در تنظیم متابولیسم دارد؛ این هورمون به بدن نیرو می دهد تا با استفاده از منابع مختلف (مثل کربوهیدرات ها، چربی ها و پروتئین ها) انرژی بسازد. به این ترتیب، سطح قند و اسیدهای چرب آزاد در خون بالا می رود و پرنده در حالت آماده باش باقی می ماند.(تصویر-1)

اما این هورمون اثرات جانبی دیگری نیز دارد: رشد عضلات کاهش پیدا می کند چون پروتئین ها شکسته می شوند و سنتز آنها کم می شود، در مقابل آن چربی ها ذخیره می گردند. همچنین تغییراتی در هورمون های تیروئیدی دیده می شود؛ هورمون فعال متابولیکی ترییودوتیرونین (T3) کاهش می یابد و میزان هورمون غیرفعال تیرکسین (T4) افزایش می یابد. این سطح هورمونی T3و T4نشان می دهد که تبدیل T4 به فرم فعال T3 کمتر شده و متابولیسم بدن کند می شود، که باعث افزایش وزن و رشد کمتر پرنده می گردد.

دستگاه تولیدمثل :

استرس حتی می تواند زندگی تولیدمثلی پرنده را به هم بریزد. در پرندگان ماده، استرس ممکن است باعث “گیر کردن تخم” شود و افزایش کورتیکواسترون می تواند رفتارهای نگهداری و تغذیه جوجه ها را کاهش دهد که روی وزن جوجه ها هم تأثیر منفی دارد. علاوه بر این، باروری کاهش یافته و فلور مرتبط با تولیدمثل دچار اختلال می شود.

دستگاه گوارش :

یک بخش مهم دیگر از اثرات استرس ،کاهش اشتها است؛ استرس باعث کاهش تولید نوروپپتید Y در هیپوتالاموس می شود که این ماده نقش اساسی در کنترل اشتها دارد. وقتی تولید این نوروپپتید کم شود، پرنده کمتر تمایل به غذا خوردن پیدا می کند. این کاهش اشتها باعث کاهش وزن، آسیب به دیواره روده و در موارد شدید ورود باکتری ها به خون (که سپتیسمی نام دارد )می شود. ضمناً، استرس می تواند فلور طبیعی روده را تغییر دهد و عملکرد گوارشی پرنده را مختل کند که این موضوع معمولاً با علائمی مانند اسهال همراه است. همه این عوامل به طور مستقیم سلامت کلی و رشد پرنده را تحت تأثیر قرار می دهند. استرس حاد یا کوتاه‌مدت با کاهش نوروپپتیدY  و افزایش آدرنالین ، اشتها را موقتاً سرکوب کرده و ممکن است به کاهش وزن منجر شود. اما در استرس مزمن یا بلندمدت، افزایش مداوم کورتیکواسترون غالب است. این هورمون اشتها را تحریک می‌کند، چربی را به‌ویژه در ناحیه شکم ذخیره می‌کند و متابولیسم را کاهش می‌دهد، که معمولاً به افزایش وزن می‌انجامد.(تصویر-2) حتی اگر نوروپپتیدY در ابتدا کاهش یابد، در استرس مزمن، اثرات کوتیکواسترون بر کاهش این نوروپپتید غلبه می کند.

دستگاه ایمنی :

پرندگان در طول زندگی خود در معرض ارگانیسم های متعددی قرار می گیرند که پتانسیل ایجاد بیماری های شدید و گاهی کشنده را دارند، اما اغلب سالم می مانند و حتی بیمار نمی شوند. دلیل این مقاومت طبیعی، عملکرد مؤثر سیستم ایمنی و توانایی بدن پرنده در مقابله با این عوامل بیماری زا است. پرندگان سالم و شاد دارای سیستم ایمنی قوی ای هستند که مانع از بروز بیماری در اثر این ارگانیسم ها می شود.

با این حال، بسیاری از بیماری های بالینی مشاهده شده در پرنده توسط دامپزشک متخصص پرندگان، ناشی از استرس یا مرتبط با آن تعبیر می شوند. استرس طولانی مدت باعث تضعیف سیستم ایمنی پرنده می شود، زیرا افزایش هورمون های کورتیکواستروئیدی مانند کورتیکواسترون سرکوب کننده فعالیت سیستم ایمنی است. این سرکوب سیستم ایمنی باعث می شود پرنده نسبت به ارگانیسم های فرصت طلب آسیب پذیر شود. در پرندگان خانگی، استرس مزمن می تواند منجر به خستگی غدد فوق کلیوی شود و حتی باعث مرگ در اثر بیماری های با شدت پایین گردد.

از جمله بیماری هایی که در اثر تضعیف سیستم ایمنی ناشی از استرس شایع می شود، عفونت های مخمری مانند کاندیدیازیس است که پیش تر کنترل آن آسان بوده اما اکنون مقاومت به درمان پیدا کرده اند.

دستگاه قلبی-عروقی :

استرس تأثیر زیادی روی قلب و رگ‌های خونی پرنده دارد. وقتی پرنده در موقعیت استرس‌زا قرار می‌گیرد، آدرنالین باعث می‌شود قلب سریع‌تر بتپد و رگ‌ها گشاد شوند تا خون بیشتری به عضلات برسد. این واکنش برای فرار یا مقابله کوتاه‌مدت مفید است، اما اگر استرس ادامه پیدا کند، مشکلاتی ایجاد می‌شود. ضربان قلب نامنظم می‌شود، فشار خون بالا می‌ماند و رگ‌های خونی ممکن است آسیب ببینند یا سفت شوند (مثل حالتی به نام آترواسکلروز که در طوطی‌ها شایع است). این مشکلات می‌توانند قلب را خسته کنند و حتی به نارسایی قلبی، تنگی نفس، ضعف یا لرزش منجر شوند. در موارد شدید، استرس طولانی ممکن است خطر مرگ ناگهانی را افزایش دهد.

در نهایت، این دو پاسخ سریع عصبی و پاسخ هورمونی بلندمدت به طور مکمل هم کمک می کنند تا پرنده بهترین حالت مقابله با استرس را داشته باشد؛ اولی با آماده سازی فوری بدن برای واکنش و دومی با تنظیمات بلندمدت متابولیکی، هورمونی، ایمنی، تولیدمثلی و رفتاری.

تاثیر استرس بر رفتار پرندگان

در ادامه این سفر درون بدن پرنده، اکنون می خواهیم بررسی کنیم این تغییرات فیزیولوژیکی چگونه به رفتارهای روزمره پرنده نفوذ می کنند و باعث پرکنی،فریاد زدن، گوشه گیری، پرخاشگری یا انجام حرکات تکراری می شوند. این رفتارها که برای صاحبان پرندگان خانگی آشناست، اغلب نمایانگر تلاش پرنده برای مقابله با استرسی است که از تنهایی، محیط نامناسب یا تغییرات ناگهانی ایجاد می شود.(تصویر-3)

وقتی سطح کورتیکواسترون در بدن بالا می رود، رفتار پرنده نیز شروع به تغییر می کند. ممکن است پرنده با فریادهای بلند و مکرر توجه شما را جلب کند؛ رفتاری که اغلب نشان دهنده احساس خطر یا نیاز به کمک است. این فریادها به ویژه در پرندگانی که نیازمند تعامل اجتماعی هستند مانند طوطی سانان ، بیشتر دیده می شود. اگر استرس ادامه یابد، این فریادها می توانند به عادتی دائمی تبدیل شوند حتی وقتی که عامل استرس حذف می شود.

در مقابل، برخی پرندگان در واکنش به استرس طولانی مدت گوشه گیر و منزوی می شوند. این حالت ناشی از کاهش پیام‌رسان های عصبی مرتبط با حس شادی مانند سروتونین و دوپامین در مغز است که به دلیل تأثیر کورتیکواسترون اتفاق می افتد. پرنده ای که زمانی فعال و بازیگوش بود، اکنون ممکن است از تعامل با محیط و صاحبش کناره گیری کند، رفتاری شبیه افسردگی که علاوه بر تأثیر روانی، سیستم ایمنی را نیز تضعیف می کند.

برخی پرندگان واکنش دیگری از خود نشان می دهند و پرخاشگری می کنند؛ گاز گرفتن، حمله یا نشان دادن رفتارهای تهاجمی. این خشم ناشی از عدم تعادل در هورمون هایی مانند تستوسترون و وازوتوسین است که نقش مهمی در تنظیم رفتارهای پرخاشگرانه دارند. مناطق خاصی در مغز (مانند basal ganglia)که کنترل حرکات و تصمیم گیری را بر عهده دارند، ممکن است بیش فعال شده و این رفتارها تشدید شوند.

در میان رفتارهای عجیب تر، حرکات تکراری مانند قدم زدن مداوم یا تکان دادن سر دیده می شود. این رفتارها راهکاری ناخودآگاه برای کاهش تنش و اضطراب هستند. استرس مزمن باعث افزایش سطح کورتیکواسترون و دوپامین در مناطق خاصی از مغز می شود که منجر به بروز این حرکات می گردد. کاهش انعطاف پذیری مغز نیز این رفتارها را تبدیل به حلقه ای تکراری می کند.

یکی از رایج ترین رفتارهای ناشی از استرس، پرکنی است؛ یعنی کندن یا جویدن پرهای خود. کورتیکواسترون بالا باعث التهاب و خارش پوست می شود و تغییرات شیمیایی مغز، پرنده را به رفتارهای اجباری وادر می کند. پرنده به عنوان وسیله ای برای تسکین اضطراب، پرهایش را می کند که این عمل پوست را زخمی کرده و احتمال عفونت را افزایش می دهد. این چرخه معیوب، استرس را عمیق تر می کند و سلامت جسمی و روانی پرنده را تهدید می کند.

این تغییرات رفتاری شاخه های یک درخت هستند که ریشه در استرس و تغییرات هورمونی و مغزی دارند. اما می توان با مراقبت های مناسب، اصلاح محیط، تعامل اجتماعی، تغذیه مناسب و ایجاد روتین منظمی در زندگی پرنده ، این چرخه را شکست و پرنده را به حالت طبیعی بازگرداند.

اگر پرنده شما علائم جسمی و رفتاری اشاره شده در متن را از خود نشان می دهد، مشاوره با دامپزشک متخصص پرندگان برای مدیریت صحیح شرایط و در مواقع حادتر مداخله پزشکی امری ضروری است تا سلامت و رفاه پرنده تضمین شود.

منابع:

Lara, L. J., & Rostagni, C. (2013). Impact of stress on gut microbiota in poultry. Poultry Science Journal, 92*(8), 2071–2078.

Romero, L. M., & Wingfield, J. C. (2015). Physiological responses to stress in avian species. General and Comparative Endocrinology, 222, 112–119.

Garner, J. P., & Mason, G. J. (2016). Behavioral signs of stress in pet birds. Journal of Applied Animal Welfare Science, 19*(3), 245–258.

Meehan, C. L., Garner, J. P., & Mench, J. A. (2003). Stereotypic behaviors in parrots: Environmental enrichment as a solution. Applied Animal Behaviour Science, 84(2), 153–165.

Cyr NE, Romero LM. Chronic stress in free-living European starlings reduces corticosterone concentrations and reproductive success. General and Comparative Endocrinology. 2007;151(1):82-89.