بیماری اتساع پیش معده یا PDD چیست؟

نویسندگان:

دکتر مجید الماسی, دکتر ساغر انصاری

بیماری اتساع پیش معده یا Proventricular dilatation disease و به اختصارPDD یک بیماری عصبی تهدیدکننده زندگی است که توسط برناویروس های طوطی سانان (Parrot BornaVirus) ایجاد می شود وعمدتاً)اما نه به طور انحصاری(طوطی سانان (راسته: Psittaciformes) را تحت تاثیر قرار می دهد.

ضایعات مشخص مشاهده شده در این پرندگان شامل التهاب مغزی (انسفالیت) و اتساع پیش معده است. این بیماری می‌تواند از نظر بالینی به صورت یک بیماری سیستم عصبی مرکزی یا یک بیماری گوارشی ،در صورت آسیب دیدن اعصاب و گره های عصبی دستگاه گوارش بروز کند.علائم این بیماری شامل کاهش وزن، استفراغ یا بازگشت غذا و اختلالات عصبی است. پرندگانی که به PDD مبتلا می شوند ممکن است مواد غذایی هضم نشده در فضله خود داشته باشند یا دچار لرزش سر شوند. این موضوع نشان می‌دهد که چرا مراجعه زود هنگام به متخصص پرندگان ضروری است. گرچه درمان قطعی برای PDD در پرندگان وجود ندارد، اما می توان با مدیریت علائم و مراقبت های حمایتی، کیفیت زندگی پرنده را بهبود بخشید و طول عمر آن را افزایش داد.

PDDدر پرندگان عموماً از طریق مسیرمدفوعی-دهانی یا تماس مستقیم وغیرمستقیم با فضله پرندگان مبتلا گسترش می یابد. انتقال این بیماری می تواند از طریق بزاق و ترشحات بینی نیز صورت گیرد. سالن های پرورش طوطی سانان با تراکم بالا و مکان های نگهداری که جوجه های این پرندگان با تغذیه دستی پرورش می یابند، ، بیشترین خطر شیوع  PDDرا دارند. اگرچه بیشتر موارد گزارش شدهPDD  مربوط به پرندگان بالغ است، اما پرندگانی با سن 5 هفته نیز ممکن است تحت تأثیربیماری قرار گیرند.

عامل بیماری PDD

PDD یک بیماری جدی است که طوطی‌سانان خانگی را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد. اگرچه PDD در ابتدای دهه 1970 در ماکائوها گزارش شد، اما عامل ایجاد کننده آن برای دهه‌ها ناشناخته باقی ماند. در سال 2008، دو گروه تحقیقاتی مستقل پی بردند که عامل اتیولوژیک PDD متعلق به ویروسی از خانواده برناویریده است. پس از این کشف، مطالعات تجربی نشان دادند زمانی که برناویروس های استخراج شده از طوطی سانی که به طور طبیعی مبتلا به  PDD شده است، به طوطی سالم تلقیح شود، علائم بالینی و ضایعات مشابه بیماری PDD در آن ایجاد می شود. این مشاهدات بیانگر آن بود که یک رابطه علت و معلولی میان برناویروس ها و بروز بیماری  PDDوجود دارد.

به عبارت دیگر، تلقیح  ویروس به پرندگان سالم و مشاهده انتقال و ظهور بیماری، مطابق با معیارهای کوخ، اثبات  کننده نقش برناویروس به عنوان عامل بیماریزای PDD است.

برناویروس‌ها ،  RNAویروس های تک رشته ای هستند که به راسته Mononegavirale  ها تعلق دارند. پنج گونه از این ویروس‌ها فقط گونه ‌های پرندگان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.( تصویر1) PaBV-4 رایج‌ترین نوع آنها در طوطی‌های مبتلا است.

تصویر1- برناویروس های اختصاصی طوطی سانان که تا به امروز کشف شده اند.

برخی مطالعات احتمال دخالت یک جزء خودایمن در ایجاد ضایعات PDD را مطرح کرده‌اند و این سوال را مطرح می‌کنند که آیا سایر عوامل ایجادکننده می‌توانند باعث ایجاد این ضایعات شوند یا خیر. تا به امروز، تنها عوامل بیماری‌زایی که به طور گسترده و مداوم، از طریق روش‌های ایمونوهیستوشیمی و مولکولی در موارد طبیعی و تجربی PDD، شناسایی شده‌اند، PaBVها هستند. PDD در چندین گونه از طوطی سانان که در اسارت در آمریکای جنوبی و شمالی، آفریقا، اقیانوسیه و آسیا نگهداری می‌شوند، از جمله طوطی‌های آمازون (.Amazona spp)، طوطی‌های خاکستری آفریقایی (.Psittacus spp)، ماکائوها (به عنوان مثال، Ara spp.، Cyanopsitta spixii و غیره)، کاکادوها (Cacatuidae)، عروس هلندی‌ها (Nymphicus hollandicus)، کانورها (به عنوان مثال، Aratinga spp.، Cyanoliseus spp. و غیره) و مرغ عشق‌ها (Melopsittacus undulatus) گزارش شده است.

راه های انتقال بیماری PDD

ویروس PaBV از طریق ترشحات بدن مانند مدفوع، بزاق وترشحات بینی منتشرمی شود. راه اصلی انتقال آن تماس مدفوعی-دهانی است، اما ذرات معلق درهوا نیز ممکن است درانتقال نقش داشته باشند. پرندگان وحشی به ندرت مبتلا می شوند، در حالی که پرندگان خانگی به دلیل شرایط زندگی با تراکم بالا و ارتباط بیشتر با سایر پرندگان، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

خطر ابتلا به PDD در طوطی هایی که در محیط های متراکم نگهداری می شوند، بیشتر است. پرندگان خانگی حدود ۲۳ درصد بیشتر از پرندگان وحشی احتمال دارد که ویروس PaBV را حمل کنند. وجود چندین سویه مختلف PaBV باعث شدّت و پیچیدگی بیشتر عفونت ها می شود. همچنین، گونه هایی مانند کاکاتویی ها و ماکائوها به دلیل ویژگی های ژنتیکی خود، بیشتر مستعد ابتلا به PDD هستند.

تکنیک های تشخیصی بیماری PDD

• 1- ارزیابی بالینی: شناسایی علائم بالینی مرتبط با PDD برای پیش بینی وضعیت بالینی پرندگانی که احتمالا به ویروس PaBV آلوده شده اند بسیار اهمیت دارد. اگرچه نام این بیماری نشان‌دهنده درگیری گوارشی است، اما PDD در درجه اول یک بیماری عصبی است. PaBV می‌تواند سیستم عصبی مرکزی (CNS) یا سیستم عصبی محیطی (PNS) را تحت تأثیر قرار دهد. هنگامی که سیستم عصبی مرکزی تحت تأثیر ویروس‌های PaBV قرار می‌گیرد، PDD به صورت التهاب مغز و نخاع)انسفالومیلیت) با علائم بالینی شامل آتاکسی(عدم تعادل)، تشنج، فلجی، بی‌حالی، گیجی و خواب‌آلودگی ظاهر می‌شود. هنگامی که سیستم عصبی محیطی تحت تأثیر قرار می‌گیرد، ضایعه به صورت التهاب گره های عصبی (گانگلیونوریت) است و علائم بالینی بسته به محل عصب ‌دهی مختل شده متفاوت خواهد بود. اغلب، سیستم عصب رسانی دستگاه گوارش تحت تأثیر قرار می‌گیرد که منجر به شروع علائم گوارشی مانند غذاهای هضم نشده در فضله ، استفراغ ، کاهش وزن، تحلیل شدید توده بدنی و اتساع پیش معده می‌شود. در برخی موارد، دیواره پیش معده ممکن است پاره شود و با ریختن غذا به حفره سلومیک منجر به پریتونیت (التهاب پرده شکمی) شود.(تصویر2و3) دوازدهه نیز ممکن است متسع شده و غدد فوق کلیوی بزرگ شوند. در موارد نادر، ممکن است ناحیه‌ای رنگ‌ پریده روی اپیکارد قلب دیده شود.

تصویر2: پیش معده (PV) به وضوح متسع و با دیواره نازک در یک عروس هلندی مبتلا به PDD. در سمت راست، پیش معده همان پرنده پس از خارج شدن از لاشه و برش خوردن نشان داده شده است. انسداد شدید با دانه‌ها وجود دارد (فلش). دانه‌های هضم نشده نیز از طریق دیواره روده مشاهده می‌شوند. L، کبد؛ V، سنگدان.

تصویر3-مقدار زیادی دانه هضم نشده در فضله یک کاسکو مبتلا به PDD.

بنابراین، علائم بالینی PDD بسیار متغیر است و مطالعات نشان داده‌اند که PaBV های مختلف می‌توانند الگوهای متفاوتی از ضایعات و در نتیجه بیماری بالینی را با علائم عمدتاً عصبی یا گوارشی ایجاد کنند . یک مطالعه انجام شده در برزیل نشان داد که از 32 پرنده طوطی‌سان مثبت از نظر ویروس PaBV، 66٪ علائم عصبی، 22٪ علائم گوارشی و تقریباً 9٪ سابقه مرگ ناگهانی داشتند.

علاوه بر این، اخیراً ثابت شده است که مرگ ناگهانی ناشی از گانگلیونوریت قلبی و میوکاردیت ممکن است یک تظاهر بالینی مهم PDDباشد.

• 2- تکنیک های تصویربرداری: در موارد مشکوک به اختلالات گوارشی مرتبط با PDD، تصویربرداری تشخیصی می‌تواند منبع مفیدی برای دامپزشک باشد. مقرون به صرفه‌ ترین ابزارهای تصویربرداری معمولاً رادیوگرافی‌های تشخیصی و با استفاده از ماده حاجب هستند. (تصویر4) این تکنیک‌ها می‌توانند اطلاعات مربوط به اندازه و تحرک بخش‌های دستگاه گوارش، به ویژه پیش معده را ارائه دهند.

تصویر4- تصاویر رادیوگرافی از یک طوطی ماکائو جوان مبتلا به PDD.(A)تصویر پشتی-شکمی (VentroDorsal).اتساع متوسط پیش معده (نوک پیکان ها). پیش معده از لبه کبد فراتر رفته است.(B)تصویر جانبی (Lateral). پیش معده (نوک پیکان ها) نسبتاً متسع شده و حاوی مواد غذایی هضم نشده و گاز است.

توجه به این نکته مهم است که PDD تنها بیماری نیست که می‌تواند باعث اتساع پیش معده در طوطی‌سانان شود و علل دیگری مانند اجسام خارجی، نئوپلازی (تومور)، مسمومیت با سرب و عفونت با قارچ Macrorhabdus ornithogaster که عامل سندرم تحلیل برندۀ پرندگان است ، باید رد شوند.

• 3- آسیب شناسی ظاهری
• 4- هیستوپاتولوژی
• 5- ایمونوهیستوشیمی
• 6- تکنیک های مولکولی (PCR,RT-PCR)
• 7- سرولوژی

تشخیص PDD باید برای دستیابی به یک نتیجه موفقیت‌آمیز، استراتژی‌های تشخیصی مختلفی را در بر بگیرد. برای تشخیص پیش از مرگ، ترکیب آنالیز RT-PCR از سواب‌های کلوآک در نقاط زمانی مختلف با آزمایش‌های سرولوژیکی مانند ELISA و تکنیک‌های تصویربرداری تشخیصی می‌تواند نتایج قابل اعتمادی به همراه داشته باشد. تشخیص پس از مرگ باید با کالبدشکافی سیستماتیک و به دنبال آن بررسی کامل هیستوپاتولوژیک با تأیید توسط آنالیز ایمونوهیستوشیمی و مولکولی بافت‌های انتخاب شده هدایت شود.

گزینه های درمان بیماری PDD

در حال حاضر، درمان قطعی برای بیماری PDD وجود ندارد و تمرکز اصلی بر مدیریت علائم است. متخصصان پرندگان و دامپزشکان، درمان های حمایتی مانند کمک به تغذیه و کنترل عفونت ها را به کار می گیرند. استفاده از داروهای ضد ویروسی مؤثر نبوده و تحقیقات نشان می دهد که هیچ درمانی نمی تواند ویروس را به طور کامل از بین ببرد.

داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی مانند سلکوکسیب ممکن است به کاهش التهاب کمک کنند، اما نیاز به نظارت دقیق دارند؛ زیرا دوزهای بالا می تواند عوارضی مانند خونریزی روده ایجاد کند. همچنین، آنتی بیوتیک ها و داروهای ضد قارچ برای مقابله با عفونت های ثانویه در پرندگان ضعیف مفید است و می تواند به بهبود کیفیت زندگی و افزایش طول عمر پرندگان کمک کند.جدا نگه داشتن پرندگان آلوده از دیگر پرندگان، یکی از مهمترین روش ها برای جلوگیری از گسترش ویروس از طریق فضله است. گرچه بیماری PDD معمولاً کشنده است، اما مراقبت های مناسب می تواند زندگی پرندگان را راحت تر و بهتر کند.

در این زمینه، دکتر مجید الماسی، متخصص و جراح برجسته پرندگان، با رویکرد دقیق و بهره گیری از دانش تخصصی خود، نقش مهمی در کنترل و مدیریت بیماری PDD ایفا می کند. ایشان با استفاده از روش های نوین درمانی و مهارت بالای خود، به بهبود کیفیت زندگی پرندگانی که به این بیماری مبتلا هستند کمک می کند و روند بیماری را به شکلی مؤثر تحت کنترل درمی آورد.

پاسخ به سوالات متداول در رابطه با PDD در طوطی سانان

1. آیا ممکن است یک پرنده با داشتن ویروس PDD هیچ علائمی نشان ندهد؟ بله، برخی پرندگان آلوده به ویروس Bornavirus )عامل PDD (ممکن است به مدت طولانی هیچ علامتی نداشته باشند و ظاهراً سالم باشند اما همچنان ناقل بیماری بوده و می‌توانند بیماری را به دیگر پرندگان منتقل کنند.
2. آیا راهی برای پیشگیری قطعی از ابتلا به PDD وجود دارد؟ در حال حاضر هیچ واکسن تایید شده‌ای برای PDD وجود ندارد، اما تلاش‌هایی برای تولید واکسن در جریان است. مهم‌ترین راه‌های پیشگیری قرنطینه، رعایت بهداشت و جلوگیری از تماس با پرنده بیمار است. ویروس در محیط بیرون چندان مقاوم نیست و با مواد ضدعفونی‌کننده معمولی از بین می‌رود.
3. آیا نوع رژیم غذایی می‌تواند در بروز یا شدت PDD مؤثر باشد؟ اگرچه رژیم غذایی عامل ایجاد PDD نیست، اما تغذیه مناسب با غذاهای نرم و پروتئین بالا، همراه با مکمل‌های ویتامینی، می‌تواند به کاهش علائم گوارشی کمک کرده و کیفیت زندگی پرنده را بهبود بخشد . در پرندگانی که رژیم غذایی مبتنی بر دانه دارند، دفع دانه‌های هضم‌نشده در فضله بیشتر مشاهده می‌شود.

منابع:

1. Leal de Araújo, J.; Rech , R.R. Seeing beyond a Dilated Proventriculus: Diagnostic Tools for Proventricular Dilatation Disease in Psittacine Birds. Animals 2021, 11,3558.

2. Ady Y. Gancz, Susan Clubb, H.L. Shivaprasad, Advanced Diagnostic Approaches and Current Management of Proventricular Dilatation Disease Vet Clin Exot Anim 13 (2010) 471–494

نویسندگان:

دکتر مجید الماسی, دکتر ساغر انصاری